Trauma kan een grote invloed hebben op hoe we herinneringen opslaan en hoe we die later opnieuw beleven. Vaak wordt gedacht dat trauma iets is wat in het verleden ligt, maar voor veel mensen voelt het alsof de herinnering steeds opnieuw plaatsvindt in het heden. Het herbeleven van traumatische ervaringen is niet alleen een mentale, maar ook een fysieke ervaring.
Trauma en de vier soorten geheugen
Trauma kan verschillende soorten geheugen op verschillende manieren beïnvloeden. Experts zoals dr. Bessel van der Kolk en dr. Peter Levine hebben aangetoond dat trauma vier belangrijke geheugensystemen raakt: het semantisch, episodisch, emotioneel en procedureel geheugen.
1. Semantisch geheugen
Het semantisch geheugen is ons geheugen voor algemene kennis en feiten. Denk bijvoorbeeld aan hoe je weet dat de zon opkomt in het oosten of dat water kookt bij 100 graden. Dit soort geheugen gaat over feiten die we hebben geleerd, niet over persoonlijke ervaringen. Trauma heeft meestal geen directe invloed op dit geheugen, maar de stress die trauma veroorzaakt kan wel indirect effect hebben. Mensen die veel stress ervaren, kunnen moeite hebben zich eenvoudige feiten of informatie te herinneren.
2. Episodisch geheugen
Het episodisch geheugen is ons autobiografisch geheugen, dat persoonlijke herinneringen opslaat. Het helpt ons dingen te herinneren zoals vakanties, verjaardagen of belangrijke levensgebeurtenissen. Trauma kan dit geheugen verstoren door herinneringen te fragmenteren. Dit betekent dat iemand zich misschien slechts flarden van een traumatische gebeurtenis herinnert, terwijl andere delen helemaal zijn geblokkeerd. Hierdoor kunnen mensen zich losgekoppeld voelen van hun eigen levensverhaal. Het voelt alsof ze bepaalde delen van hun verleden niet begrijpen of geen toegang hebben tot belangrijke herinneringen.
3. Emotioneel geheugen
Emotioneel geheugen slaat de emoties op die verbonden zijn aan specifieke ervaringen. Soms kan een geur, een beeld of een geluid plotseling intense gevoelens oproepen, alsof je die ervaring opnieuw beleeft. Dit is emotioneel geheugen in actie. Bij trauma kunnen deze emoties vaak onverwacht naar boven komen, zonder dat je weet waarom je je ineens angstig, boos of verdrietig voelt. Deze emoties kunnen enorm krachtig zijn, zelfs als de feitelijke situatie of opeenstapeling van microgebeurtenissen al lang voorbij is.
4. Procedureel geheugen
Het procedureel geheugen zorgt ervoor dat we handelingen kunnen uitvoeren zonder er bewust bij stil te staan. Denk bijvoorbeeld aan fietsen, typen of autorijden. Dit soort geheugen helpt ons dagelijkse taken uit te voeren zonder erover na te denken. Maar trauma kan ook nieuwe automatische reacties in het lichaam creëren. Dit betekent dat je lichaam bijvoorbeeld altijd gespannen is of dat je voortdurend alert bent op mogelijke gevaren. Deze automatische reacties kunnen blijven bestaan, zelfs als ze niet meer nodig zijn om jezelf te beschermen. In onze TraumaTrainingen gebruiken we hiervoor de metafoor van Aap, Fant en Krook, waarbij Aap ons denkende brein (neo-cortex) vertegenwoordigt, Fant staat voor ons limbisch systeem en Krook is het alerte reptielenbrein. Wanneer je dus altijd alert bent op mogelijke gevaren, betekent dit dat Krook het structureel noodzakelijk vindt om op de voorgrond te blijven om jou te beschermen.
Hoe trauma het zenuwstelsel beïnvloedt
Wanneer iemand een trauma doormaakt, kan het zenuwstelsel in een constante staat van alertheid blijven hangen. Hierdoor kunnen lichamelijke reacties, zoals gespannen spieren of een snelle hartslag, steeds opnieuw geactiveerd worden, zelfs bij alledaagse situaties. Een voorbeeld van hoe dit zich kan uiten, is een flashback. Dit is wanneer iemand een traumatische gebeurtenis opnieuw ervaart, alsof het in het heden gebeurt. Stel je een oorlogsveteraan voor die schrikt van het knallen van een uitlaatpijp van een auto die voorbijrijdt. Dit kan hem het gevoel geven dat hij weer in een oorlogssituatie zit, terwijl hij in werkelijkheid veilig op het trottoir staat. Dit gebeurt omdat het brein en lichaam niet goed kunnen onderscheiden wat nu een echte dreiging is en wat een herinnering aan het verleden is.
Stappen om traumatische stressreacties te managen
Een van de belangrijkste stappen in het managen van trauma is leren hoe je je zenuwstelsel kunt kalmeren en hoe je de traumatische herinneringen kunt integreren zonder dat ze je overweldigen. Volgens experts zoals dr. Peter Levine is het belangrijk om dit proces stap voor stap aan te pakken. In TraumaTraining Level 3 gaan we dieper in op deze stappen afkomstig uit Somatic Experience.
Wil je meer weten? Lees dan ons boek Onuitwisbaar. Acceptatie van (micro)trauma in ons leven of kijk op onze vernieuwde website www.traumatrainingen.nl. Op dag 2 van TraumaTraining Level 1 gaan we overigens dieper in op trauma en het geheugen.