Deze week stond bij TraumaTrainingen Level 1, dag 2 in het teken van waarneming. Misschien vraag je je af: wat heeft dat met trauma en professionele begeleiding te maken? Het antwoord is simpel: alles. Als professional werk je met mensen, en de manier waarop je hun gedrag waarneemt en interpreteert, bepaalt de kwaliteit van je begeleiding. Als je niet goed waarneemt, mis je vaak essentiële informatie, en dat kan ertoe leiden dat je verkeerde conclusies trekt en daardoor een verkeerde “afslag” neemt die lang door kan werken en soms zelfs grote gevolgen heeft.
Emotie-herkenning
Tijdens eerdere tests onder professionals in onze trainingen zagen we hoe lastig het is om emoties goed te lezen en te duiden. We hebben de test o.a. gedaan bij rechters, mediators, jeugdwerkers, jeugdbeschermers en peuter-kleuterjuffen. Opvallend genoeg scoorden alleen kleuterjuffen hoog op het gebied van emotieherkenning. Dat is geen toeval. Juffen spelen emoties bij het voorlezen en het vertellen van verhalen, kruipen gemakkelijk in de huid van een personage en herkennen daardoor emoties sneller bij anderen bleek uit de testen en de reflectie hierop.
Maar waarom is dit zo belangrijk voor elke professional, of je nu met kinderen, jongeren of volwassenen werkt?
Als je emoties niet goed herkent, loop je het risico gedrag verkeerd te interpreteren. Dit kan vooral gebeuren wanneer het gedrag van de ander afwijkt van wat jij als professional als “normaal” of “verwacht” beschouwt. Denk aan een jongere met autisme die niet reageert zoals je zou verwachten, of een volwassene die door intense stress volledig afsluit en naar binnenkort. Als je dan concludeert dat de ander “emotieloos” is of “onverschillig”, dan ga je echt de mist in. Wat je waarneemt is misschien wel overlevingsgedrag – het uiterste van een emotionele bescherming. Een verkeerde interpretatie van gedrag van het kind, de jongere of volwassene kan echt schaden als jij er als professional er van overtuigd bent dat iemand een bepaalde emotie laat zien of in jouw beleving juist niet laat zien. Je maakt een grote kans een verkeerde “afslag” te nemen die heel lang kan doorwerken.
Gedrag is taal
Gedrag is taal. Altijd. Er zijn geen uitzonderingen. Zelfs het meest afstandelijke of teruggetrokken gedrag bevat informatie over de emotionele staat van een persoon. Onze gezichten alleen al hebben 43 spieren die samenwerken om expressies te vormen, van de meest subtiele frons tot intens verdriet. Sommige emoties verschijnen in een fractie van een seconde maar geven hele waardevolle informatie. Emoties zijn in een macro-expressie wellicht wat te manipuleren maar in een micro-expressie absoluut niet. De daadwerkelijke emotie sijpelt er altijd zichtbaar doorheen. Maar je moet wel opletten en vooral weten waar je op moet letten.
Goed waarnemen is een vaardigheid
We overschatten vaak onze waarnemingsvaardigheden. Verschillende cognitieve beperkingen zorgen ervoor dat we niet alles zien wat er voor ons gebeurt, zelfs wanneer we denken volledig gefocust te zijn. Een interessant fenomeen is bijvoorbeeld de attentional blink. Wanneer je aandacht sterk gericht is op één specifiek detail – bijvoorbeeld een verhoging in iemands stemgeluid – kun je andere, belangrijke signalen missen, zoals een micro-expressie die het tegenovergestelde aangeeft. Dit gebeurt binnen een fractie van een seconde, maar juist die ene gemiste seconde kan van belang zijn.
Dan is er ook nog het bekende change blindness-fenomeen, waarbij we subtiele veranderingen in onze omgeving niet opmerken. In experimenten waarin deelnemers een aantal basketbalpasses moesten tellen, zag de meerderheid niet dat er een persoon in een gorillapak door het beeld liep. Als we zulke opvallende dingen kunnen missen, wat betekent dat dan voor het werk dat we doen? Welke subtiele, maar essentiële details missen we in onze gesprekken en observaties met cliënten?
Blinde vlekken en onbewuste patronen
Naast deze visuele fenomenen, speelt ons brein ook een rol in hoe we waarnemen. Iedereen heeft een blinde vlek – een letterlijk deel van ons gezichtsveld dat ontbreekt, maar door onze hersenen wordt ingevuld met wat er zou moeten zijn. Op dezelfde manier vullen we vaak onbewust ontbrekende informatie in tijdens interacties. Als je bijvoorbeeld denkt dat een cliënt zich terugtrekt omdat hij zich ongeïnteresseerd voelt, vullen je hersenen dat gat vaak automatisch in, op basis van je eerdere ervaringen en overtuigingen. Je eigen geschiedenis en normen beïnvloeden hoe je gedrag interpreteert.
Dit is precies waarom neutraliteit en objectiviteit illusies zijn. Zodra we iemand zien, denken we er automatisch iets van. Dat is niet per se een probleem, zolang we ons maar bewust zijn van die automatische reacties en hoe die onze interpretaties kleuren. Wat gebeurt er als je iemand ziet die je doet denken aan iemand uit je eigen verleden? Herken je de invloed van je eigen filters en overtuigingen, of neem je aan dat je volledig neutraal waarneemt? Dit soort vragen zijn van belang voor elke professional die werkt met mensen.
Het risico van onbewuste interpretaties
Het echte gevaar ontstaat wanneer je ervan overtuigd bent dat jouw interpretatie de juiste is, terwijl je in werkelijkheid signalen mist of verkeerd leest. Stel je voor dat je werkt met een kind, jongere of volwassene die zich terugtrekt, oogcontact vermijdt en nauwelijks reageert. Jij denkt: “Het boeit hem of haar totaal niet.” Maar in werkelijkheid kan deze zich in de greep van angst of schaamte bevinden, zonder in staat te zijn dit openlijk te uiten en daardoor totaal blokkeren. Wanneer je dat niet herkent, kan je bejegening als professional onbewust averechts werken. Je creëert een vorm van onveiligheid, en het kind – of de volwassene – voelt zich onbegrepen en onveilig, wat de situatie alleen maar verergert.
Noodzakelijkheid van waarneming en gedragskennis
Wanneer je beter begrijpt hoe waarneming werkt, wordt het ook duidelijk dat ons brein ons vaak in de steek laat. Je denkt misschien dat je objectief waarneemt, maar er spelen zoveel factoren mee: jouw eigen emotionele staat, je geschiedenis, je onbewuste vooroordelen. Hoe meer je hiervan bewust bent, hoe beter je kunt werken als professional. Want waarnemen is niet zomaar iets dat je “doet”, het is een vaardigheid die je kunt ontwikkelen en verfijnen. En als je dat doet, maak je echt een verschil.
Waarneming is een super belangrijk, maar helaas vaak onderschat onderdeel van professionele begeleiding. Het is geen kwestie van alleen maar ‘kijken’, het gaat om het begrijpen van wat je ziet, het bewust worden van wat je mogelijk mist, en het besef dat je interpretaties altijd gekleurd zijn door je eigen ervaringen. De schade die je kunt aanrichten door verkeerde interpretaties, kan groot en soms verwoestend zijn. Het is onze taak als professionals om niet alleen te kijken, maar vooral om echt te zien en te begrijpen.
Lees ook over de zes communicatiekanalen
Ingrid de Jong en Marjon Kuipers
MSc Gedragsanalisten