Mensen houden van orde. Van verklaringen. Van woorden die houvast geven, zeker wanneer gedrag onvoorspelbaar of intens wordt. Regelmatig hoor ik: “dit is een woede-uitbarsting, dat is een kortsluitreactie.” Alsof mensen een soort computer in hun hoofd hebben die gedrag keurig in mapjes opslaat en het onderscheid bewaakt tussen wat bewust is en wat onmacht. Maar het brein doet dat niet. Er is geen programma dat bepaalt wat zo bedoeld is en wat voortkomt uit overbelasting. Het brein reageert. Op onveiligheid, op overprikkeling, op stress, op het verlies van controle. In die toestand bestaat er geen nuance, geen analyse, alleen een instinctief overlevingsmechanisme dat alles in het werk stelt om het evenwicht weer te herstellen.
Stress is stress. Overprikkeling is overprikkeling. Los van de oorzaak, los van de bedoeling. Wat wij verschil noemen, is in werkelijkheid gradatie — een zenuwstelsel dat steeds meer overbelast raakt, tot het niet meer kan dragen. Soms houdt iemand nog net even vast aan wat er wel lukt: woorden, boosheid, richting, houvast. Dan noemen we het een woede-uitbarsting. Soms is de grens al ver overschreden en klapt het systeem dicht; dan noemen we het een kortsluitreactie. Maar in beide gevallen probeert het brein precies hetzelfde te doen: overleven in een situatie die als te veel wordt ervaren.
En juist daar gaat het vaak mis in de reactie van de omgeving. Bij gedrag dat doelgericht lijkt, kiezen we snel voor straf of correctie. We denken dat we grenzen stellen, dat we duidelijkheid bieden, maar in werkelijkheid versterken we vaak het gevoel van onveiligheid dat de ontregeling juist veroorzaakte. En bij overprikkeling gebeurt iets vergelijkbaars: ook daar volgt vaak straf, of als het meevalt een beetje begrip, maar zelden echte veiligheid. Terwijl het zenuwstelsel helemaal niet bezig is met keuzes of beheersing — het zoekt één ding, altijd hetzelfde, keer op keer: veiligheid als voorwaarde om überhaupt weer te kunnen nadenken, voelen en herstellen.
Dat betekent dat de bejegening niet begint op het moment van ontploffing, maar daarvoor, in de manier waarop we nabijheid bieden, in voorspelbaarheid, in zachtheid, in ademhaling, in de rust van onze toon. Een zenuwstelsel reguleert zich namelijk aan het zenuwstelsel van de ander; in co-regulatie. En dat begint niet bij gedrag, maar bij de relatie.
De vraag is dus niet: is dit een woede-uitbarsting of een kortsluitreactie? De echte vraag is: hoe veilig was dit brein vlak voor het misging? Wat had het nodig dat niet werd gezien? Wat zegt dat over onze manier van kijken, over ons eigen zenuwstelsel dat meebeweegt of juist verkrampt?
In De derde hypothese schrijf ik dat stelligheid gevaarlijk is. Zodra we denken dat we weten wat er gebeurt, zien we niet meer waarom het gebeurt. We sluiten alternatieven uit, we vullen in, we verklaren — en daarmee verliezen we de mens uit het oog. Want er is geen gedrag zonder context, geen uitbarsting zonder voorgeschiedenis, geen kortsluitreactie zonder signalen die we onderweg gemist hebben.
Ze wist niet meer wat er eerst kwam: de spanning of de stilte. Soms leek het alsof haar lichaam eerder waarnam dan haar gedachten, alsof de zenuwen een taal spraken die ze zelf nog niet beheerste. In haar hoofd zocht ze verklaringen, maar in haar lijf zocht alles naar veiligheid. De ruimte tussen die twee — denken en voelen — was precies waar het misging. Mensen noemden het drift, onmacht, koppigheid. Maar ze wist: wat zij zagen als gedrag, was haar systeem dat te veel had gezien, te veel had gedragen. Het enige wat ze nog kon doen was blijven ademen, hopen dat iemand het zag zonder het te willen corrigeren. Want er is een moment waarop woorden niets meer doen, en alleen nabijheid nog iets kan herstellen. (Uit De derde hypothese)
Dus misschien is er helemaal geen verschil. Misschien is er alleen een zenuwstelsel dat zijn grens bereikt, een lichaam dat roept om veiligheid, een mens die niet lastig is, maar overspoeld. De kunst is om dat te durven zien voordat het gedrag verschijnt. Om veiligheid niet als reactie te geven, maar als uitgangspunt. Want als er al veiligheid is, hoeft het brein niet zo hard te schreeuwen om gehoord te worden.
Veiligheid is geen interventie. Het is een aanwezigheid. Een manier van kijken, van ademen, van zijn.